Ольга Бухоловцева 105 гадоў таму, 8 лютага 1921 года, нарадзіўся класік беларускай літаратуры, драматург, публіцыст Іван Мележ. Святло асобы народнага пісьменніка Беларусі засталося не толькі на старонках яго кніг, але і ў памяці блізкіх. Расказваем вам пра невядомыя факты яго біяграфіі, а таксама пра стварэнне знакамітай «Палескай хронікі».
Сялянскі сын
Іван Мележ нарадзіўся на Палессі, у вёсцы Глінішча Хойніцкага раёна. Край лясоў і балот, край асаблівы. На землях, гістарычна малапрыдатных для сельскай гаспадаркі, там і сям раскіданы маленькія вёсачкі. Яшчэ стагоддзе таму многія з іх былі адасоблены ад «вонкавага свету», і людзі жылі тут па патрыярхальных звычаях, да таго ж у даволі няпростых умовах. У гэтай вёсцы жылі прататыпы яго знакамітых раманаў, але само дзеянне «Палескай хронікі» разгортвалася ў Куранях (такую назву атрымала суседняя вёска Каранеўка). Менавіта гэтай тэме прысвечаны раманы з цыкла «Палеская хроніка», якія праславілі Івана Мележа.
Шлях-дарожка франтавая…
У 1938-м будучы пісьменнік скончыў школу. Крыху папрацаваў у мясцовым камсамоле ў Хойніках, а ў наступным годзе паступіў у Маскоўскі інстытут філасофіі, літаратуры і гісторыі імя Чарнышэўскага. Праўда, Мележ вучыўся ў Маскве нядоўга: ужо на першым курсе яго прызвалі ў Чырвоную Армію, службу праходзіў у артылерыйскім палку.
У 1940 годзе ён удзельнічаў у вызваленні Паўночнай Букавіны і Бесарабіі. У 1942 годзе ў баі пад Растовам Мележ быў цяжка паранены — асколак бомбы раздрабніў яго правае плячо. Хірургу ўдалося захаваць яго руку. У кастрычніку 1942 года Мележ атрымаў пасведчанне аб інваліднасці і патрапіў у Бугуруслан (Расія), дзе тады размяшчаўся адзін з цэнтральных пунктаў па эвакуацыі насельніцтва. З лістапада 1942 года выкладаў ваенную падрыхтоўку і завочна вучыўся на літаратурным факультэце Малдаўскага педінстытута. У 1943–1944 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце, які знаходзіўся ў той час на станцыі Сходня (цяпер раён горада Хімкі) пад Масквой.
Сустрэча з Лідай
Знаходзячыся ў тыле, пісьменнік сустрэў сваю будучую жонку. Першае каханне Мележа засталося па тым боку фронту. Яе звалі Алеся. Дзяўчына нарадзілася ў тым жа сяле Глінішча, яны пасябравалі падчас вучобы ў школе-сямігодцы. Затым Іван працягнуў вучобу, а Алеся паступіла ў педагагічны тэхнікум, скончыла яго і працавала настаўнікам. Вайна разлучыла іх.
У Арэнбургскай вобласці Мележ пазнаёміўся з Лідзіяй Пятровай, якая была на два гады маладзей за Івана Паўлавіча. У красавіку 1943 года, нікому не сказаўшы ні слова, пайшлі ў загс і распісаліся. Як потым расказвала жонка пісьменніка, яны лічылі шлюб сваёй асабістай справай і шумнага вяселля не хацелі. Лідзія Пятрова-Мележ стала першай чытачкай усіх твораў мужа.
«Мінскі напрамак»
У жніўні 1944 года Іван Мележ пераехаў у Мінск. Завочна вучыўся на філалагічным факультэце, які скончыў у 1945-м. У 1945–1948 гадах вучыўся ў аспірантуры пры БДУ. З мая 1945 па студзень 1947 года адначасова з вучобай у аспірантуры працаваў у рэдакцыі часопіса «Полымя». Пасля заканчэння аспірантуры працаваў старшым выкладчыкам беларускай літаратуры ў БДУ. Яго першым раманам стаў «Мінскі напрамак», прысвечаны вызваленню Беларусі. Пісьменнік працаваў над ім шэсць гадоў (1947–1953). І хоць пазней ён вяртаўся да гэтай кнігі і перапісваў яе, раман не стаў яго творчым поспехам. Мележ не адчуваў сябе ўпэўнена ў гэтым матэрыяле. Хаця сваю ролю «Мінскі напрамак» адыграў. Па словах пісьменніка, «толькі з яго выхадам адчуў сябе пісьменнікам».
Хронікі Палесся
З асаблівай сілай талент Івана Мележа раскрыўся ў трылогіі «Палеская хроніка». Гэта галоўны яго твор аб блізкім і дарагім пісьменніку родным краі, у які ён уклаў усе свае сілы, усю душу. Цыкл складаецца з раманаў: «Людзі на балоце», «Дыханне навальніцы», «Мяцеліца, снежань» (не скончаны). У чарнавым варыянце засталіся недапісаныя раманы «За асакай бераг» і «Святая вясна». У «Палескіх хроніках» празаік раскрыў лёс сялянства ў пераломны перыяд гісторыі, адлюстраваў падзеі 1920-х гадоў і калектывізацыю на Палессі. Ён стварыў народную кнігу, нацыянальную эпапею. Выявы Ганны, Васіля, Апейкі і іншых герояў сталі ўвасабленнем нацыянальнага характару, вобразамі-тыпамі агульначалавечага гучання.
У 1972 годзе за дасягненні ў развіцці літаратуры Іван Мележ быў прызнаны народным пісьменнікам Беларусі. Аб сабе часта нагадвала раненне часоў вайны і вялікія нагрузкі. Сэрца народнага пісьменніка перастала біцца 9 жніўня 1976 года, калі яму было ўсяго 55 гадоў. І ўсё ж ён паспеў вельмі шмат. Стварыць дружную сям’ю. Выхаваць двухдачок. Пакінуць аб сабе добрую памяць. І, канешне, кнігі, якія і сёння дапамагаюць асэнсаваць саміх сябе, свае карані, свой шлях.
Сусветнае прызнанне
Творы Івана Мележа атрымалі сусветнае прызнанне і перакладзены на многія мовы. Заслугі Мележа былі адзначаны шматлікімі ордэнамі і медалямі, а таксама Ленінскай прэміяй і Дзяржаўнай прэміяй Беларусі.
Сам ён займаўся ў тым ліку грамадскай працай: з’яўляўся намеснікам старшыні праўлення Саюза пісьменнікаў Беларускай ССР, дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР, старшынёй праўлення аддзялення таварыства «СССР — Францыя», старшынёй Беларускага камітэта абароны міру.
Пасля яго смерці выйшаў збор яго твораў у 10 тамах, з’явіліся фільмы «Людзі на балоце» і «Дыханне навальніцы». Ужо ў 2012-м у Купалаўскім тэатры паводле першага рамана быў пастаўлены спектакль. Жыццю і творчасці пісьменніка прысвечаны дакументальны фільм «Іван Мележ», зняты на кінастудыі «Беларусьфільм» паводле сцэнарыя вядомага беларускага пісьменніка Вячаслава Адамчыка. Але галоўны твор пісьменніка застаўся ў літаратуры. Ці наўрад хто-небудзь з беларускіх пісьменнікаў зможа стварыць раман аб сялянскім жыцці, які перасягне «Людзі на балоце». Гэта не проста класіка, якую праходзяць у школе. Гэта нацыянальны эпас, які варта пачытаць кожнаму беларусу.
ВОЛЬГА БУХАЛОЎЦАВА. Фота з адкрытых крыніц.
